บทที่ 2 การรู้เท่าทันสื่อคืออะไร?

การรู้เท่าทันสื่อ (Media Literacy) คือ ความสามารถในการเข้าถึง วิเคราะห์ ทำความเข้าใจ และประเมินเนื้อหาสาระจากสื่อต่าง ๆ ได้อย่างมีวิจารณญาณ รวมถึงโต้ตอบหรือสร้างสรรค์สื่ออย่างมีสติรู้ตัว ผู้ที่รู้เท่าทันสื่อจะไม่หลงเชื่อข้อมูลทุกอย่างที่ได้รับทันที หากแต่จะคิดทบทวน ตั้งข้อสงสัย และตั้งคำถามกับสิ่งที่สื่อนำเสนออยู่เสมอ ตัวอย่างความหมายที่เข้าใจได้ง่ายของการรู้เท่าทันสื่อก็คือ “การที่เราไม่หลงเชื่อเนื้อหาที่ได้อ่าน ได้ยิน หรือได้ฟังทันที แต่จะคิด วิเคราะห์ สงสัย และรู้จักตั้งคำถามว่าสิ่งนั้นจริงหรือไม่ ใครเป็นผู้ให้ข้อมูล มีจุดมุ่งหมายหรือวาระแอบแฝงอะไรหรือไม่”thaihealth.or.th กล่าวอีกนัยหนึ่งคือ ต้องรู้เท่าทันว่าเนื้อหาสื่อนั้นถูกสร้างขึ้นมาอย่างไร ใครเป็นเจ้าของหรือผู้ผลิตสื่อ มีบริบทหรือข้อจำกัดอะไรในการผลิตข้อมูลนั้น และผู้ผลิตคาดหวังให้ผู้รับสารคิดหรือทำอะไรตามสิ่งที่นำเสนอหรือไม่huso.buu.ac.th การทำความเข้าใจเบื้องหลังเหล่านี้จะช่วยให้เราตัดสินใจได้ว่า “ควรเชื่อถือเนื้อหานั้นหรือไม่” และมีภูมิคุ้มกันไม่ตกเป็นเหยื่อของสื่อที่บิดเบือนได้ง่าย

นอกจากด้านการวิเคราะห์วิจารณ์สื่อที่รับสารแล้ว การรู้เท่าทันสื่อยังครอบคลุมถึงความสามารถในการเข้าถึงสื่อ อย่างรู้เท่าทัน (รู้จักเลือกช่องทางหรือประเภทสื่อที่เหมาะสมและปลอดภัย) และการสร้างสรรค์หรือโต้ตอบกับสื่อ อย่างมีความรับผิดชอบ ด้วย กล่าวคือ ผู้รู้เท่าทันสื่อไม่เพียงเสพสื่ออย่างมีวิจารณญาณ แต่ยังสามารถมีส่วนร่วมกับการสื่อสารได้อย่างสร้างสรรค์ รู้ขอบเขตตามกฎหมายและจริยธรรม และไม่เผยแพร่ข้อมูลที่เป็นเท็จหรือเป็นภัยต่อผู้อื่น

ปัจจุบันมีการใช้คำว่า “การรู้เท่าทันสื่อและสารสนเทศ” หรือ MIL (Media and Information Literacy) เพื่อเน้นว่าทักษะการรู้เท่าทันไม่ได้จำกัดแค่สื่อมวลชน (หนังสือพิมพ์ โทรทัศน์ ฯลฯ) เท่านั้น แต่รวมถึง สารสนเทศ ทุกประเภทในยุคดิจิทัล ไม่ว่าจะเป็นข้อมูลบนอินเทอร์เน็ต โซเชียลมีเดีย หรือแหล่งข้อมูลออนไลน์อื่น ๆ ทั้งหมดนี้ล้วนต้องการทักษะการตีความและประเมินอย่างมีวิจารณญาณเช่นเดียวกัน ทั้งนี้ UNESCO ได้ให้นิยามของ MIL ว่าเป็น “ชุดของสมรรถนะที่ช่วยให้พลเมืองสามารถเข้าถึง รับมา ทำความเข้าใจ ประเมิน ใช้ สร้างสรรค์ และแบ่งปันข้อมูลข่าวสารและเนื้อหาสื่อ ในรูปแบบต่าง ๆ ผ่านเครื่องมือที่หลากหลายได้” ซึ่งจะนำไปสู่การมีส่วนร่วมกับสื่อและข้อมูลข่าวสารอย่างมีวิจารณญาณ มีจริยธรรม และมีประสิทธิภาพdvv-international-central-asia.org

สรุปได้ว่า การรู้เท่าทันสื่อคือทักษะที่ผสานความรู้ ทัศนคติ และทักษะหลายด้านเข้าด้วยกัน ทำให้เราสามารถดำรงตนในสังคมข่าวสารได้อย่างปลอดภัยและสร้างสรรค์ ไม่ว่าจะอยู่ในบทบาทผู้รับสารหรือผู้ผลิตสื่อก็ตาม